Europa moet meer Pools gaan denken, zegt Polen, de nieuwe voorzitter van de EU. Minder naïef, met een sterkere nadruk op veiligheid. Zal premier Donald Tusk slagen in zijn missie?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Het is tijd dat Europa ontwaakt’, zei de Poolse premier Donald Tusk voorafgaand aan het Poolse voorzitterschap van de Europese Unie, dat woensdag is begonnen. ‘De Europese Unie moet bewijzen dat ze niet alleen kan overleven, maar ook in het offensief kan gaan. We zijn vastbesloten ervoor te zorgen dat Europa Poolser gaat denken, op tal van vlakken.’
Polen lijkt het roulerend voorzitterschap van de EU op precies het goede moment over te nemen van Hongarije. Donald Trump keert als president terug in het Witte Huis en hij heeft aangekondigd de oorlog in Oekraïne te beëindigen. Veel Europese politici zijn bang dat hij Oekraïne zal opofferen en te veel concessies zal doen aan Rusland, waardoor president Vladimir Poetin wordt beloond voor zijn agressie en hem kan aanmoedigen om nieuwe militaire avonturen te ondernemen.
Polen lijkt bij uitstek geschikt om in dit gevoelige proces de Europese belangen te verdedigen. Het heeft voortdurend gewaarschuwd voor het Russische gevaar, maar het is ook een traditioneel pro-Amerikaans land dat een goede verhouding met Trump kan onderhouden. De Amerikaanse president ergert zich aan Europese ‘profiteurs’ die de VS laten opdraaien voor hun defensie. Daarvan kan Polen niet beschuldigd worden: het geeft 4,2 procent van zijn bruto binnenlands product uit aan defensie, en wil dat opvoeren tot 4,7 procent, ruim boven de Navo-norm van 2 procent.
Het voorzitterschap van de EU is een technische functie die geen formele macht geeft. Maar in tijden van diplomatieke crisis is het belangrijk dat de voorzitter het klappen van de zweep kent.
Dat geldt zeker voor Donald Tusk, die van 2014 tot 2019 voorzitter was van de Europese Raad van regeringsleiders. Hij is diplomatiek zeer actief, onderhoudt goede relaties met de belangrijkste leiders en hoort bij de christendemocratische Europese Volkspartij, de grootste partij in het Europees Parlement.
‘Tusk lijkt beter dan anderen in staat zich te laten gelden als Europa’s ‘Trumpfluisteraar’ die een verdeelde EU bij elkaar houdt in haar voor Oekraïne, terwijl het zich verschanst tegen Hurricane Donald’, schreef Paul Taylor van de denktank European Policy Centre in The Guardian.
Europa moet Pools leren denken, zei Tusk. Dat betekent: veiligheid voorop. ‘We moeten onze relaties met de VS koesteren, maar Europa moet onafhankelijk worden, op eigen benen staan’, zei Tusk in november. Europa kan de Amerikanen niet langer voor zijn verdediging laten opdraaien.
Binnen de EU hebben Polen en de Baltische staten sterk aan moreel gezag gewonnen door steeds te waarschuwen voor Rusland. Het komende half jaar kunnen zij de grondslag leggen voor een ambitieus Europees defensiebeleid. Tusk leidt voorzitter Polen, de Estse oud-premier Kaja Kallas is de nieuwe EU-buitenlandchef en de Litouwer Andrius Kubilius is de eerste Eurocommissaris voor Defensie, speciaal belast met de ontwikkeling van de Europese defensie-industrie. Zo verschuift het zwaartepunt van de EU een stukje naar het Oosten.
Ook Polen zal echter te maken krijgen met de macht van de Frans-Duitse as. Tusk is groot voorstander van gemeenschappelijke Europese leningen, de zogeheten eurobonds, om de Europese defensie te versterken. Duitsland is fel tegen zulke leningen, gesteund door Nederland.
Ook wordt de vrijheid van Tusk beperkt door de Poolse presidentsverkiezingen die in mei worden gehouden. De Poolse president heeft een vetorecht en de zittende president Andrzej Duda, gelieerd aan de vorige radicaal-rechtse PiS-regering, heeft benoemingen en hervormingen van Tusk tegengehouden. Voor de ambities van Tusk is het belangrijk dat zijn kandidaat, burgemeester van Warschau Rafal Trzakowski, wordt gekozen. Om zijn kansen te vergroten zal Tusk waarschijnlijk wat naar rechts opschuiven en geen ‘grote, pro-Europese, moedige initiatieven’ kunnen nemen, zei Piotr Buras van denktank European Council on Foreign Relations in The Guardian.
In de praktijk hoeft dit echter weinig problemen op te leveren, omdat ook de Europese Unie als geheel naar rechts opschuift, zeker op thema’s als migratie en klimaat. In oktober stemden de regeringsleiders heel snel in met de Poolse wens om het asielrecht tijdelijk op te schorten, omdat Rusland en Belarus asielzoekers naar de Poolse grens stuurden.
Tusk staat kritisch tegenover de Europese Green Deal. ‘Naïeve ambities om de hele planeet te redden’ schaden de Europese concurrentiekracht, aldus Tusk. Maar in heel Europa staat het klimaatbeleid onder druk. Wat dat betreft is Europa al ‘meer Pools’ gaan denken.
Maar het Poolse voorzitterschap zal toch vooral in het teken staan van veiligheid, van defensie en Oekraïne. Nog maar kort geleden keken diplomaten in Brussel bezorgd naar het seizoen 2024-2025, waarin Hongarije en Polen elkaar opvolgen als voorzitter. Maar het voorzitterschap van Hongarije viel mee. Premier Viktor Orbán begon op eigen houtje met ‘vredesmissies’ naar Moskou en Beijing die grote irritatie wekten. Maar daarna kon hij weinig meer uitrichten. Na de Europese verkiezingen van juni moest eerst een nieuwe Commissie worden geformeerd, waardoor het politieke proces in Brussel goeddeels stillag.
En in Polen werd de rechts-radicale PiS tijdig verslagen door de Burgercoalitie onder leiding van Donald Tusk. Zo wordt het Poolse voorzitterschap niet geleid door een radicaal-rechtse stokebrand, maar door een man die Brussel op zijn duimpje kent. ‘Niemand is te slim af in Brussel’, zei Tusk, toen hij in 2023 aantrad als premier van Polen. Het komend half jaar mag hij die woorden gaan waar maken.Schrijf hier een intro van maximaal 40 woorden
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant