Vanwege de privacy mogen mensen vanaf 2 januari toch niet vanuit huis in de gedigitaliseerde oorlogsarchieven neuzen. Wat kan nog wel? En is er al een oplossing in zicht?
Zijn verslaggevers van de Volkskrant.
Kan ik het oorlogsdossier van mijn foute opa nu helemaal niet bekijken?
Toch wel, maar niet digitaal en alleen op aanvraag. Op 2 januari komt er op de website van Oorlog voor de rechter – zoals het digitaliseringsproject heet – een lijst beschikbaar van ruim vierhonderdduizend mensen die zijn veroordeeld voor oorlogsmisdaden, collaboratie of NSB-lidmaatschap, of daarvan werden verdacht. Het betreft hier alleen de dossiers van mensen van wie bekend is dat ze zijn overleden. Die informatie komt uit het Nationaal Register Overledenen (NRO).
Wie een van deze dossiers wil inzien, bijvoorbeeld om te kijken wat moeder, opa of oudoom op zijn kerfstok heeft, kan een afspraak maken om naar de studiezaal van het Nationaal Archief in Den Haag te komen. Daar worden de papieren dossiers klaargelegd. Kopiëren of fotograferen van de documenten is niet toegestaan. Overschrijven of overtypen mag wel. In de studiezaal is ruimte voor 140 mensen, de helft van de zaal is gereserveerd voor mensen die het zogeheten CABR-archief willen inzien.
Daarmee verandert de procedure voor inzage nauwelijks ten opzichte van de procedure die tot nu toe werd gehanteerd bij beperkt openbare oorlogsdossiers. Het verschil is dat de gebruiker niet meer hoeft te vragen of er überhaupt een dossier van een persoon aanwezig is en geen bewijs van overlijden hoeft te overleggen.
En de digitale toegang dan? Zijn die miljoenen documenten voor niets gescand?
Nee, dat ook weer niet. Er wordt gewerkt aan ‘een tijdelijke voorziening’, schreef minister Eppo Bruins (Cultuur) in een brief aan de Tweede Kamer: een manier om de gedigitaliseerde strafdossiers op korte termijn digitaal toegankelijk te maken, waardoor ze doorzoekbaar zijn. Alleen zal de gebruiker dat niet thuis vanaf de bank kunnen doen, maar bij een terminal in de leeszaal van het Nationaal Archief in Den Haag. Ook voor zulk digitaal onderzoek zullen mensen zich vooraf moeten aanmelden, ook dan is kopiëren van stukken verboden.
‘Met deze waarborgen beperken we de risico’s ten aanzien van de bescherming van persoonsgegevens tot een absoluut minimum’, schreef Bruins. Hij verwacht dat de voorziening in het eerste kwartaal van 2025 operationeel is. Hoeveel terminals er in de studiezaal komen te staan, is nog niet bekend.
In zijn brief voorspelde Bruins alvast dat er door de vele aanvragen waarschijnlijk wachtlijsten zullen ontstaan. De minister onderzoekt daarom ook de mogelijkheid om elders in het land terminals te plaatsen, bijvoorbeeld bij regionale archieven, zoals het Drents Archief, het Utrechts Archief en het Historisch Centrum Limburg.
Het digitaal zoeken in de dossiers biedt grote voordelen voor nabestaanden of onderzoekers. Zo wordt het dan ook mogelijk om te zoeken op namen van slachtoffers. Die zitten nu ‘verstopt’ in de dossiers van daders en verdachten. Ook kan bijvoorbeeld worden gezocht op een adres of op een plaatsnaam, zodat bijvoorbeeld in kaart kan worden gebracht welke inwoners van Baambrugge, Baarle-Nassau of Barendrecht collaboreerden.
Mag mijn buurman dan ook het dossier van mijn opa bekijken?
Volgens een woordvoerder van het Nationaal Archief kan iedereen met een onderzoeksbelang een dossier opvragen. Geïnteresseerden die straks een plek willen reserveren voor inzage in de papieren dossiers, moeten verklaren welk belang zij daarbij hebben. Dat kan gaan om een historisch belang, bijvoorbeeld als nabestaande of journalist, of om een wetenschappelijk belang, als onderzoeker. Het archief geeft dan een een zogeheten inzagebesluit waarmee de dossiers, onder voorwaarden (niet kopiëren), kunnen worden ingezien.
Daarmee komt het archief tegemoet aan de kritiek van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) die er eind november in een waarschuwingsbrief op wees dat de dossiers van overleden personen gevoelige informatie kunnen bevatten over personen die nog wel leven. En die personen verdienen bescherming.
Wanneer zijn de archieven wél vanuit huis doorzoekbaar?
Dat is volstrekt onduidelijk. Minister Bruins schreef aan de Kamer dat hij snel een structurele oplossing wil vinden voor de problemen. ‘Deze archieven zijn van onschatbare waarde voor historisch onderzoek, maatschappelijke bewustwording, en voor nabestaanden die op zoek zijn naar informatie.’
Daartoe werkt hij aan een wetswijziging ‘die een duidelijke juridische grondslag zal bieden voor een belangenafweging tussen het belang van privacy en de belangen uit de Archiefwet, waaronder toegang tot persoonsgegevens in archieven’. Uiterlijk in het tweede kwartaal van 2025 zal Bruins de Tweede Kamer nader informeren.
Charles Jeurgens, hoogleraar archiefwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat het nog wel een jaar kan duren voordat de Archiefwet is aangepast. Een andere route, waarbij ‘overweging 158’ uit de Europese privacywet wordt overgenomen in de Nederlandse wetgeving, gaat mogelijk sneller, ‘als er breed politiek draagvlak voor is’. Deze overweging biedt ruimte om informatie te openbaren over oorlogsmisdaden en de Holocaust, ook als daarbij gevoelige gegevens vrijkomen.
Maar ook met een van deze ingrepen is het niet vanzelfsprekend dat de archieven voor iedereen vanuit huis doorzoekbaar worden, zoals oorspronkelijk de bedoeling was. ‘Ik kan me moeilijk voorstellen dat er geen rekening gehouden hoeft te worden met de belangen van levende individuen die in de archieven voorkomen’, zegt Jeurgens. Hij acht het waarschijnlijk dat er ‘een kleine drempel’ wordt opgeworpen, bijvoorbeeld door alleen toegang te bieden via computers in archieven en bibliotheken.
Wat blijft er dan nog over van het oorspronkelijke idee achter het project?
Een belangrijke doelstelling van Oorlog voor de rechter was om de archieven online doorzoekbaar te maken, zodat ook Joodse nabestaanden in Jeruzalem of New York eenvoudig konden uitzoeken wie een dierbare had verraden, zonder daarvoor naar Den Haag te hoeven komen. Een digitaal doorzoekbaar archief zou bovendien veel aantrekkelijker zijn voor jonge generaties. Maar daar dreigt op korte termijn weinig van terecht te komen − een tragische constatering voor een project van 21 miljoen euro, dat met veel bombarie was aangekondigd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant