Geert Groot Koerkamp
Correspondent Rusland
Geert Groot Koerkamp
Correspondent Rusland
Op 31 december is het precies 25 jaar geleden dat Vladimir Poetin de teugels overnam van Ruslands eerste president Boris Jeltsin. Juist toen de Russen klaarstonden om het champagneglas te heffen op het nieuwe jaar en het nieuwe millennium, maakte Jeltsin in zijn televisietoespraak zijn aftreden bekend.
"Rusland heeft nu een sterke man, die het presidentschap waardig is", zei Jeltsin, "en op wie nu praktisch iedere Rus zijn hoop heeft gevestigd." Die man was Vladimir Poetin, toen 47. De in augustus benoemde premier werd nu automatisch waarnemend president.
Poetin sprak na Jeltsin de kijkers toe. Zichtbaar onwennig voor de camera beloofde hij orde en strikte handhaving van de grondwet: "Vrijheid van meningsuiting, gewetensvrijheid, mediavrijheid, het recht op eigendom, die basiselementen van een beschaafde samenleving zullen zorgvuldig door de staat worden beschermd."
In maart 2000 kreeg Poetin van de Russische kiezers een nipte meerderheid van de stemmen, een opmerkelijke prestatie voor iemand die nog maar kort tevoren een volledige onbekende was.
Veel Russen gaven hem graag het voordeel van de twijfel. Poetin oogde energiek en zelfverzekerd, een verademing na de al jaren kwakkelende en steeds minder adequate Jeltsin. De economie lag in puin, in Tsjetsjenië woedde een nieuwe oorlog, er was vertwijfeling alom over de koers die Rusland zou nemen.
Poetin zette aanvankelijk in op verdere economische hervormingen en toenadering tot het Westen. Op economisch vlak werden de banden aangehaald met diverse westerse landen, ook Nederland. Opeenvolgende premiers - Wim Kok, Jan Peter Balkenende en Mark Rutte - maakten hun opwachting in Moskou, waar strategische gasdeals werden gesloten.
Maar vanaf het begin was duidelijk dat er een heel nieuwe wind waaide in het Kremlin. Poetin eiste loyaliteit en duldde geen kritiek. Een van de eersten die dat aan den lijve ondervonden was oliemagnaat Michail Chodorkovski. Ruslands rijkste man werd in 2003 gearresteerd en belandde na twee bizarre processen voor tien jaar in de gevangenis. Vrije media, zoals de kritische televisiezender NTV, werd al vanaf 2001 de mond gesnoerd.
Economisch had Poetin de wind mee. De olieprijzen waren op een dieptepunt toen hij in 1999 aantrad als premier en stegen sindsdien gestaag, tot een historische piek in 2008. Dat waren de 'gouden jaren' van Poetins bewind. De Russen voelden het in hun portemonnee, nog nooit hadden ze het zo goed. Maar aan het eind van zijn tweede termijn was al duidelijk dat de rek eruit was.
Toen Poetin formeel terugtrad en tijdelijk het landsbestuur overdroeg aan zijn rechterhand Dmitri Medvedev, werd Rusland getroffen door een nieuwe economische crisis en viel het buurland Georgië binnen. Zijn terugkeer als president leidde vier jaar later tot de grootste protesten in twintig jaar tijd, wat Poetins vrees voor een 'kleurenrevolutie' als in Oekraïne en Georgië voedde.
Andersdenkenden werden steeds harder aangepakt, de schaarse onafhankelijke media kwamen verder onder druk te staan, de economische groei stagneerde en de corruptie bereikte ongekende niveaus.
In 2014 volgde de annexatie van de Krim en het begin van de oorlog in de Donbas. Duizenden burgers kwamen om, onder hen de inzittenden van vlucht MH17. Acht jaar later besloot Poetin tot een massale, openlijke inval in Oekraïne. Dat betekende de doodklap voor Ruslands banden met het Westen, waarvan de gevolgen zich nog decennia lang zullen doen voelen.
Rusland is zijn afzetmarkt voor gas grotendeels kwijtgeraakt. De economie oogt van de buitenkant nog robuust, maar stagneert en degradeert. Zweden en Finland zijn toegetreden tot de NAVO en de gezamenlijke grens met de alliantie is met meer dan duizend kilometer uitgebreid. Aan het front in Oekraïne rukt het Russische leger op, maar ten koste van kolossale verliezen aan mensen en materieel. Wat de uitkomst van de strijd uiteindelijk ook zal zijn, Rusland zal er een astronomische prijs voor betalen.
Wat vinden de Russen hiervan? Die vraag is lastig te beantwoorden. Peilingen suggereren een groeiende steun voor Poetin, zijn 'speciale militaire operatie' en de regering. Maar onderzoekers benadrukken dat in deze tijden mensen zeggen 'wat ze bereid zijn te delen'. Je mening uiten is riskant, ook tegenover opiniepeilers.
Ook verkiezingsuitslagen bieden weinig houvast. Poetin was in de beginjaren van zijn bewind beslist populair, maar al snel werd duidelijk dat die populariteit in feite niet te meten is. Dankzij de controle van de media en het kiessysteem kon van een eerlijke verkiezingsstrijd geen sprake zijn. Niemand weet hoe de zaken waren gelopen als dat wel zo was geweest.
Poetin heeft vooralsnog geen enkele indicatie gegeven dat hij zelf ooit nog de touwtjes uit handen wil geven. Dankzij de omstreden grondwetswijzigingen van 2020 kan hij nog zeker een keer deelnemen aan de presidentsverkiezingen en in theorie aanblijven tot 2036. Hij zou dan 83 zijn. De afgelopen eeuw heeft nog geen enkele Russische leider die leeftijd gehaald.
Buitenland
Deel artikel:
Source: NOS nieuws