Het was groot nieuws vorig jaar, toen landen op de klimaattop in Dubai afspraken "weg te bewegen" van fossiele brandstoffen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Sommige landen pleiten voor een verdrag dat bepaalt wie als eerste moet stoppen met de winning.
In het Parijsakkoord spraken landen af de uitstoot van broeikasgassen omlaag te brengen, zodat de opwarming van de aarde onder controle blijft. Maar over het winnen van fossiele brandstoffen - de belangrijkste bron van die uitstoot - stond daar niets in.
Een gapend gat, zegt Harro van Asselt, hoogleraar Klimaatrecht aan de University of Cambridge. "We nemen allemaal maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan, van emissiehandelssystemen tot hernieuwbare energie. Maar tegelijkertijd zijn landen nog gewoon bezig met het goedkeuren van nieuwe olie- en gasvelden."
De wereld zou in een internationaal verdrag moeten vastleggen dat iedereen daarmee gaat ophouden, vinden de initiatiefnemers achter het zogeheten Non-Proliferatieverdrag voor Fossiele Brandstoffen. Het concept is gebaseerd op een vergelijkbaar verdrag voor kernwapens, dat ervoor zorgde dat de wereldwijde kernwapenwedloop op een lager pitje ging.
Inmiddels steunen vijftien landen de plannen om ook de fossiele wedloop een halt toe te roepen, waaronder één producent van olie en gas: Colombia. Ook Pakistan is betrokken bij de gesprekken, maar zonder het verdrag nadrukkelijk te steunen.
Nederland staat nog niet op de lijst. Een groep van tientallen maatschappelijke organisaties wil daar verandering in brengen en startte een burgerinitiatief om het onderwerp in Den Haag op de kaart te zetten. Eerder deze maand boden ze een petitie met 42.500 handtekeningen aan de Tweede Kamer aan. Volgend jaar komt het initiatief daardoor op de debatagenda.
Maar het kabinet ziet niets in een fossiel exitverdrag. "Een non-proliferatieverdrag klinkt aantrekkelijk omdat het afdwingbaar is", schreef toenmalig klimaatminister Rob Jetten in maart. "Maar het ontwikkelen en uitwerken van een dergelijk verdrag kost erg veel tijd en het is niet waarschijnlijk dat zo'n verdrag dezelfde steun zou krijgen als de afspraken die we in Dubai hebben gemaakt (op de klimaattop, red.)." Jettens opvolger Sophie Hermans volgt deze lijn, zegt haar woordvoerder.
Volgens voorstanders van het verdrag is het probleem nou juist dat de klimaattoppen maar geen concrete afspraken opleveren over het stoppen met fossiele brandstoffen. "Dit is het enige initiatief dat zich direct richt op de belangrijkste aanjager van klimaatverandering, namelijk fossiele brandstoffen", zegt Alexandre Naulot van de Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty Initiative.
Van Asselt onderzocht hoe zo'n verdrag er in de praktijk uit zou kunnen zien. "De hoofdlijnen zijn sinds het begin al duidelijk", zegt hij. "De eerste stap is geen nieuwe fossiele productie, de tweede stap is het uitfaseren van bestaande productie, de derde stap is de rechtvaardige transitie naar hernieuwbare energie."
Een van de belangrijkste vragen is wie er als eerst zou moeten stoppen met de winning van olie, gas en kolen. Daar kun je op verschillende manieren naar kijken: moeten de duurste producenten als eerste stoppen? De meest vervuilende? Of moet er ook rekening worden gehouden met arm en rijk, en welk land het hardst wordt geraakt door het wegvallen van fossiele inkomsten?
Verschillende onderzoekers hebben geprobeerd een rechtvaardige volgorde te bedenken voor het uitfaseren van olie- en gaswinning. Met vaak vergelijkbare conclusies: rijke landen en landen die economisch niet afhankelijk zijn van fossiele inkomsten moeten het voortouw nemen.
Het zou in de praktijk betekenen dat landen als Canada, de Verenigde Staten en Noorwegen als eerste aan de beurt zijn. Ook Nederland moet de olie- en gaskraan als een van de eerste dichtdraaien.
Dat laat meteen zien waarom er vooralsnog niet enorm veel animo is onder landen om een fossiel exitverdrag te steunen. Ze willen vrijwel allemaal blijven pompen, om geld te verdienen en om niet afhankelijk te worden van energie uit het buitenland.
Nederland wil de gaswinning op de Noordzee daarom bijvoorbeeld opvoeren. In de VS zet terugkerend president Donald Trump vol in op fossiele energie. Canada werkt aan het terugdringen van de uitstoot die bij olie- en gasproductie komt kijken, maar zegt niet te willen tornen aan de hoeveelheid fossiele brandstoffen die wordt gewonnen.
Het is daarom hoogst onzeker of er ooit draagvlak komt voor een fossiel exitverdrag. Misschien is dat ook van ondergeschikt belang, zegt Van Asselt. "Het belangrijkste zit voor mij in het idee."
Dat laat volgens hem de hypocrisie zien van landen als Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. "Landen die ambities hebben om klimaatleiders te zijn, maar tegelijk ook nog nieuwe licenties geven voor olie en gas."
Source: Nu.nl economisch