Te letterlijke vertalingen en zinnen die te snel verdwijnen: de kwaliteit van ondertitels voor films en series holt volgens professionele ondertitelaars achteruit. Zij pleiten voor minder machinevertalingen, al zijn die voor streamingdiensten als HBO Max en Videoland veel goedkoper.
Professionele ondertitelaars zien dat videodiensten en tv-zenders steeds vaker voor machinevertalingen voor films en series kiezen. Daarbij worden ondertitels niet van a tot z door professionele ondertitelaars gemaakt, maar doet de computer het meeste werk. Een werknemer past daarna eventueel nog een paar kleine dingen aan.
Ondertitelreus Iyuno heeft een aantal ondertitelaars gevraagd machinevertalingen licht te bewerken, zodat die aan de kwaliteitseisen voor ondertiteling voldoen. Volgens die eisen mogen er geen tikfouten in zitten, maar worden letterlijke vertalingen gedoogd zolang kijkers maar begrijpen wat er staat.
Het is de Auteursbond, waar veel professionele ondertitelaars bij zijn aangesloten, een doorn in het oog. "De bedoeling van een goede vertaling is dat die niet opvalt, anders haalt het de kijker uit zijn ervaring", zegt Peter Bosma, die talloze films en series heeft ondertiteld en bestuurslid bij de Auteursbond is. "Het is niet de bedoeling dat je teksten een-op-een overneemt. Je moet parafraseren, indikken en weglaten."
Het valt hem op dat dit met name bij streamingdiensten lang niet altijd gebeurt. "De ondertitels verdwijnen tegenwoordig zo snel uit beeld, dat je nauwelijks tijd hebt om ze te lezen", zegt hij. "Een goede ondertitelaar houdt rekening met de leessnelheid van de gemiddelde kijker. Letterlijke vertalingen zijn vaak langer en kosten meer tijd om te lezen."
In Nederland werkt onder meer Videoland met Iyuno aan het experiment met machinevertalingen. De dienst van RTL doet dat naar eigen zeggen niet om kosten te besparen, maar om ervoor te zorgen dat ondertitels voor films en series snel beschikbaar zijn. "We krijgen op dit moment niet alle content die we vertaald willen hebben tijdig vertaald", zegt een woordvoerder. "Door het testen van innovaties willen we zoveel mogelijk mensen van de verhalen van RTL laten genieten."
NU.nl vroeg ook andere diensten naar hun ondertitelbeleid. Een woordvoerder van Disney+ zegt dat professionele ondertitelaars de ondertitels handmatig aanleveren. Netflix was onbereikbaar voor vragen.
HBO Max werkt met derde partijen die ondertitels verzorgen op basis van scripts die de dienst heeft aangeleverd. "Google Translate is weleens een probleem geweest, maar onze partners garanderen dat ze altijd menselijke ondertitelaars in de arm nemen", zegt een woordvoerder.
Dat resulteert nog niet altijd in de gewenste kwaliteit, laat onderstaande foto zien. Deze ondertiteling komt uit de nieuwe HBO Max-verfilming van Stephen Kings boek Salem's Lot.
Lettie Dorst gelooft niet zo in de uitleg van de streamingdiensten. Zij werkt als hoofddocent aan de Universiteit Leiden en is gespecialiseerd in vertalingen en ondertiteling. "Bedrijven zeggen dat ze met professionele ondertitelaars werken, maar zeggen er niet bij dat deze mensen alleen in de laatste fase nog wat cosmetische correcties kunnen uitvoeren", zegt ze. "Dan is het kwaad al geschied."
Ondertitelaars verdienen fors minder aan het aanpassen van voorgekauwde teksten dan aan zelfgemaakte ondertitels. Toch is dat steeds vaker de werkwijze. "Alles moet snel en goedkoop", ziet Dorst. "Er zijn genoeg goede ondertitelaars, maar je kunt niet van gespecialiseerde professionals verwachten dat zij tegen bodemtarieven slechte teksten gaan oplappen."
Het is onmogelijk om volledig op kunstmatige intelligentie te leunen voor ondertiteling. "AI begrijpt de wereld en cultuur niet", zegt ze. "Daarnaast spreken mensen in onvolledige zinnen en in metaforen. Ze zeggen dingen tussen de regels door. Computers begrijpen niet hoe we iets bedoelen, maar zien simpelweg een tekst en vertalen die letterlijk." Zoals hieronder in de serie Shameless op Netflix.
De deskundigen zien de voordelen van machinevertalingen wel, maar vinden niet dat ze overal ingezet kunnen worden. "Voor een kort filmpje op TikTok is het vaak prima", zegt Bosma. "Of om jezelf in het buitenland verstaanbaar te maken met Google Translate. Maar bij literair vertalen of ondertitelen is het nut heel beperkt."
Al zou de techniek bijvoorbeeld kunnen helpen bij het aanmaken van tijdcodes, zodat de ondertiteling precies in beeld komt op het moment dat iemand begint te praten.
Ondertitelen is volgens Bosma een creatief vak dat steeds meer onder druk komt te staan. "Bedrijven bieden AI-functies niet aan zodat ondertitelaars hun werk beter kunnen doen, maar zetten die in als breekijzer om de tarieven te verlagen", zegt hij. "Ondertitelaars moeten onder hun kwaliteitsniveau werken, het is een race to the bottom. Vooral bij streamingdiensten is de druk op de prijs zo groot, dat veel ervaren mensen afhaken."
In Nederland ontbreekt het besef dat vertalingen erg belangrijk zijn, zegt Dorst. "We groeien ermee op. Dankzij ondertiteling leren kinderen beter Nederlands lezen en leren ze de Engelse taal verstaan. Maar als de kwaliteit slechter wordt, kun je er niet van leren."
Daar sluit Bosma zich bij aan. "De taalkwaliteit gaat achteruit in Nederland", zegt hij. "Door ondermaatse ondertiteling worden we geconfronteerd met slecht Nederlands. In dit land zijn 2,5 miljoen mensen laaggeletterd. Zij hebben waarschijnlijk moeite met de hoge leessnelheid van letterlijke vertalingen", legt hij uit. "Het lijkt me geen goede ontwikkeling. Zelfs kijkers die het wel kunnen volgen, worden steeds naar de onderkant van het scherm gestuurd om te lezen wat er staat. Dat is onrustig en leidt af."
Source: Nu.nl economisch