Een krachtige game-pc in een klein jasje, dat is altijd een lastige spagaat. Want krachtig heeft als keerzijde veel vermogen en dat betekent veel warmte. Nog meer dan in een grotere behuizing is het dus zaak dat een kleine pc de opgewekte warmte efficiënt kan afvoeren. Een handig hulpmiddel daarbij is een zogeheten sandwichconstructie. Daarbij zijn de twee grootste warmtebronnen, de cpu en de gpu, van elkaar gescheiden. Dat is bij de behuizing die we kozen voor ons mini-ITX-gamesysteem ook het geval: met een riserkabel zit de videokaart in zijn eigen compartiment, zodat de warmte makkelijker weggevoerd kan worden. Die behuizing is de hagelnieuwe Era 2 van Fractal, die je dankzij zijn strakke verschijning met houten paneel ook gerust in de woonkamer naast de tv kunt zetten.
14-10-2024 Dit is de eerste publicatie van deze configuratie.
14-10-2024Direct naar:
Direct naar:Bij een gamesysteem is het vooral de videokaart die de resolutie, beeldkwaliteit en framerates bepaalt. Daarom hebben we het 'warmtebudget' van deze build voornamelijk gereserveerd voor de gpu en gekozen voor een relatief bescheiden cpu. De videokaart is de 7900 GRE van AMD, een kaart die met een tdp van 260W een van de hoogste rendementen in termen van fps per watt haalt. De Ryzen 7 7700, onze processor in dit systeem, heeft een tdp van slechts 65W. Dat alles past keurig in de Era 2 met een volume van nog geen 19 liter. Voor wie liever het groene kamp kiest, hebben we dit systeem ook met Nvidia's RTX 4080 Super gebouwd en getest. Die kaart is een stuk duurder, maar dan bouw je een mini-ITX-systeem dat geschikt is voor 4k-gaming in plaats van een 1440p-systeem.
Uiteraard kun je voor andere componenten kiezen, maar let erop dat alles netjes bij elkaar past: ruimte is altijd schaars in een mini-ITX-systeem en niets is vervelender dan erachter komen dat je net een paar millimeter tekortkomt.
Bij gamingsystemen is de videokaart bijna altijd het belangrijkste onderdeel en bij het mITX-systeem komt daar een aspect bij. Niet alleen de prijs en prestaties tellen, maar ook de afmetingen. In onze mITX-behuizing passen namelijk weliswaar veel kaarten, maar zeker met krachtigere kaarten is het zaak de afmetingen dubbel te controleren. De gekozen Dual-kaart van ASUS konden we keurig in de Era 2-behuizing passen. Daarbij hebben we niet alleen gelet op de lengte, maar ook op de hoogte en dikte van de kaart. Die afmetingen mogen respectievelijk 326mm, 137mm en 63mm zijn. Met de 7900 GRE heb je een gamesysteem dat met gemak 1440p-gaming aankan.
De Ryzen 7 7700 is een van de zuinigste, maar toch krachtigste processors die je momenteel kunt kopen. Met acht cores heb je voor intensieve taken genoeg rekenkracht, maar het is vooral de hoge singlethreaded kloksnelheid die de processor ook voor gaming interessant maakt. De processor heeft een tdp van slechts 65W, zodat we niet te veel warmte hoeven af te voeren in de kleine mITX-behuizing. Een luchtkoeler is dan ook voldoende in dit geval. We kiezen voor de zogeheten trayversie, een kale processor die zonder koeler geleverd wordt. Dat scheelt bijna 75 euro met de gewone boxedversie, terwijl het dezelfde processor is.
Een mITX-moederbord is in de regel een stuk duurder dan de grotere varianten in het ATX- of mATX-formaat, maar met de A620I Lightning van ASRock hebben we toch een betaalbaar bordje uitgezocht. Ondanks zijn bescheiden prijs heeft het bord een snel M.2-slot voor Gen4-ssd's en nog een tweede, trager slot aan boord. Uiteraard ontbreken USB C-poorten niet en zoals de naam aangeeft zit wifi in versie 6E alvast aan boord, net als uiteraard een bedrade 2,5Gbps-ethernetaansluiting. De stroomvoorziening voor de processor, ofwel de vrm, is niet overdreven krachtig, maar voor onze 7700 voldoende. De vrm-componenten worden ook keurig gekoeld met een heatsink.
In onze vorige compacte build bouwden we een systeem in de Lian Li A4-H2O in; daarmee beperkten we ons wel behoorlijk qua ruimte. In de nieuwe Fractal Era 2-behuizing, die pas net uit is, heb je een stuk meer ruimte, al zul je uiteraard nog steeds goed moeten opletten of je hardware past. Om je daarbij te helpen kun je de moederbordplaat die het gpu-compartiment scheidt van het moederbordcompartiment (zodat je de warmtebronnen bij elkaar weghoudt), een stukje verschuiven. Zo kun je iets meer ruimte aan een dikke videokaart (48mm tot 63mm) of juist aan je processorkoeler (55-70mm) geven.
Mocht je een waterkoeler voor je cpu overwegen, dan past de radiator daarvan bovenin. Onderin zitten standaard twee 120mm-fans die voor een schoorsteeneffect zorgen en de warmte keurig je kast uitblazen. De hele aluminium buitenkant trek je er in één keer af, nadat je even het sluitmechanisme hebt verwijderd. Zo heb je makkelijk toegang tot je onderdelen en dat aluminium ziet er in combinatie met de walnoothouten bovenkant ook nog eens strak uit, zodat je systeem ook in de woonkamer niet misstaat. Dat mag ook wel, want met 200 euro is het geen goedkope behuizing.
De Ryzen 7 7700 in ons mITX-systeem heeft een tdp van slechts 65W, zodat we kunnen volstaan met een lage luchtkoeler. Een waterkoeler zou ook in de behuizing passen, maar is voor die 65W behoorlijk overkill. Het is wel zaak om een compacte koeler te kiezen, want er is slechts maximaal 70mm beschikbaar. Dat is meer dan voldoende voor de L9x65 van Noctua, die aan 65mm genoeg heeft. De koeler heeft de kenmerkende bruine Noctua-kleur en houdt de processor keurig koel.
Ons geheugenkitje zetten we via het bios uiteraard eerst even via EXPO op 6000MT/s in plaats van de standaard 5200MT/s. Het kitje is voorzien van rgb-leds, maar die hebben we voor deze build uitgezet: dat vonden we niet zo mooi door gaatjes van de behuizing schijnen en bovendien scheelt het weer een beetje in vermogen en warmte. Daarvoor kun je Lexars eigen tool of de rgb-software van de moederbordfabrikant gebruiken. Het kitje heeft een capaciteit van 32GB, wat voor gaming nog steeds de sweetspot is.
De NM790 van Lexar, en dan vooral de 2TB-uitvoering, is al maanden onze 'go-to'-ssd voor BBG-systemen. De prestaties zijn dik in orde en al helemaal als je die afzet tegen de schappelijke prijs van de drive. Met een opslagcapaciteit van 2TB heb je voldoende ruimte voor flink wat games. Voor wie meer opslaghonger heeft, is er ook een 4TB-editie beschikbaar, maar die is natuurlijk wel aanzienlijk duurder.
Het mITX-systeem heeft uiteraard geen ruimte voor een volwaardige ATX-voeding, dus moeten we een kleinere SFX-voeding inbouwen. Die zijn een stuk prijziger dan hun grotere evenknieën. De 750W-voeding die we uitkozen is meer dan krachtig genoeg voor de combinatie met de 7900 GRE. De voeding is ook geschikt voor de upgrade naar de 4k-kaart, de 4080 Super, dankzij de aanwezigheid van een 12Vhpwr-stekker. Alle kabels die je niet nodig hebt kunnen in de doos blijven dankzij een volledig modulaire opzet van de voeding. Dat maakt het kabelmanagement eenvoudiger, niet onbelangrijk in een compacte mITX-behuizing.
De goedkoopste leveranciers van deze configuratie kun je hier bekijken.
Je kunt elk onderdeel upgraden, mits de upgrades natuurlijk bij elkaar passen. De grootste winsten tijdens het gamen krijg je vanzelfsprekend van een snellere videokaart.
Onderstaand zie je de upgrades en alternatieven die wij voor het mini-ITX-systeem zouden overwegen. De 4080 Super hebben we ook ingebouwd en de prestaties daarvan in games vind je in de benchmarkgrafieken hieronder. We hebben de kaart geselecteerd op verkrijgbaarheid en, belangrijker, formaat. Met de relatief krappe behuizing is het zaak goed te controleren of je beoogde upgrades wel passen.
Het mITX-systeem met de 7900 GRE koop je voor pakweg zestienhonderd euro. Als je meer budget hebt en op 4k wilt gamen, is een upgrade van de videokaart uiteraard een logische optie. Die zie je hieronder ook al in de grafieken terug, want we hebben het systeem een tweede keer getest met de daarvoor door ons uitgezochte Nvidia GeForce RTX 4080 Super.
De RTX 4080 Super is niet alleen krachtiger, maar heeft ook betere ondersteuning voor raytracing. Voor 4k-gaming op de hoogste resolutie komt zelfs een 4080 Super soms iets tekort, maar door de graphics één tandje terug te schroeven kun je alles op 4k spelen. Uiteraard kun je dankzij DLSS ook ervoor kiezen games te upscalen en zo hogere framerates te realiseren. Het 4080 Super-model in de BBG is de ProArt-kaart van ASUS. Die is niet alleen relatief gunstig geprijsd, maar voldoet ook aan de eisen wat het formaat betreft, iets dat in dit segment kaarten al snel lastig wordt.
De Platinum P41 van SK hynix is pas sinds kort in onze regio verkrijgbaar, maar is al langere tijd elders te koop. Goed nieuws voor ons, want de P41 is een van de snelste Gen4-drives die we getest hebben en is ook nog eens niet te duur. Daarom zou het onze aanrader zijn, ware het niet dat de verkrijgbaarheid nog beperkt is. Biedt de winkel van jouw keuze hem al aan, dan zouden wij hem bij een gelijke prijs prefereren boven de NM790.
We vergelijken de twee varianten van dit mini-ITX-systeem, die met 7900 GRE-kaart voor 1440p-gaming en die met 4080 Super-videokaart voor 4k-gaming, met onze eerder gepubliceerde BBG-systemen voor 1080p-, 1440p- en 4k-gaming. Ook vind je in de vergelijking het compacte systeem uit de zomer van vorig jaar. Het 4k-systeem heeft net als ons mini-ITX-alternatief een 4080 Super-kaart aan boord, maar combineert die met een 7800X3D-processor. De 1080p-pc heeft een RTX 4060 aan boord, samen met een AM4-platform rondom de Ryzen 5600. De 1440p-game-pc hebben we met twee videokaarten getest: de 7700 XT em 7800 XT, beide met de Ryzen 5 7600-processor.
De pakweg 600 euro die we in de 7900 GRE-kaart staken, is zijn geld meer dan waard. In alle gevallen gaat het kleine mini-ITX-systeem de grote 1440p-build voorbij. De 7700 XT in dat systeem is natuurlijk bijna tweehonderd euro goedkoper, maar ook vergeleken met de upgrade naar de 7800 XT kun je je afvragen of je toch niet het extra budget wilt besteden om te upgraden naar de 7900 GRE. In alle geteste games is het beoogde doel, gaming op 1440p, in ieder geval met ruime marge gehaald: we kunnen gerust op 1440p Ultra spelen.
In veel gevallen zien we een nauwelijks hogere score voor de 4k-BBG dan voor ons geüpgradede mini-ITX-systeem. Die BBG heeft eveneens een 4080 Super aan boord, maar dan in combinatie met de Ryzen 7 7800X3D-processor in plaats van onze bescheidenere Ryzen 7 7700-processor. Overigens vermoeden we dat de hogere scores in Avatar voor de mini-ITX-combinatie te danken zijn aan een driver- dan wel game-update. Een upgrade naar een veel krachtigere - en warmere - processor is voor gaming dus niet heel noodzakelijk. Wel is het raadzaam om de 4k-settings op Medium te houden, want 4k Ultra is voor de 4080 Super in de meeste gevallen (te) stevig aanpoten.
Van een klein pc'tje zou je misschien ook weinig vermogen verwachten, maar zelfs idle is dit systeem niet superzuinig met 58 watt opgenomen vermogen met de 7900 GRE aan boord. Dat wordt met de 4080 Super nog 10 watt meer en ook onder belasting is die krachtigere kaart logischerwijs een stuk minder zuinig. We tekenen onder load dan ook 380W en zelfs 414W op, meer dan de 'grote' desktops. Netjes uitzetten als je ze niet gebruikt dus, dat is beter voor je bankrekening én het milieu.
Al die opgenomen watts worden weer afgegeven als warmte, dus het is zaak je koeling op orde te hebben. De processor is een van de koelere dankzij het bescheiden model dat we kozen, maar de videokaart wordt relatief wel behoorlijk warm in de compacte behuizing. Voor de 7900 GRE meten we de hoogste temperatuur, terwijl de 4080 Super een redelijk gemiddelde temperatuur aan kan houden.
Na in het bios even de automatische fantuning uitgevoerd te hebben, meten we de geluidsproductie. Koele componenten gecombineerd met de geluidsproductie van een straaljager zijn immers bijna nooit gewenst. Daar scoort de kleine mini-ITX-build uitstekend: idle meten we een geluidsproductie van ongeveer 31dB(A), wat vrij gemiddeld is en alleen in een stille kamer hoorbaar is. Onder load van de processor stijgt dat niet noemenswaardig en zelfs als de videokaart vol aan de bak moet, blijft de geluidsproductie beperkt tot slechts 35dB(A).
We kozen voor de bescheiden Ryzen 7 7700 voor deze build, maar zoals je in onderstaande benchmarks kunt zien, is die uitstekend inzetbaar voor taken die niet met gaming te maken hebben. In vrijwel alle benchmarks is de 7700 vrijwel net zo snel als de duurdere 7800X3D en met name in meer singlethreaded werklasten is de 7700 vaak sneller dankzij zijn hoge kloksnelheid.