Dat het eiland doormidden breekt staat vast, al is het zo dat niets hier vaststaat. Een opvallend rechte, kleurrijke kreek steekt van onderaf in Schiermonnikoog en reikt al bijna tot de tere duintjes aan het Noordzeestrand; een paar winterstormen en het is gedaan. Tegelijk houden de Wadden zich niet aan de menselijke wetten, wensen en berekeningen: de krachten zijn er te groot en te raadselachtig, in al die eeuwen van bewoning is het nooit gelukt ze werkelijk te doorgronden. Laat staan beheersen, al is dat wel het plan.
De enige manier om je staande te houden in dit terrein, zegt bioloog-archeoloog Egge Knol, is jezelf aanpassen. Dat is de lijn van de geschiedenis, maar ligt de economie wat in de weg.
Over de auteur
Toine Heijmans is rondreizend columnist van de Volkskrant. Daarnaast is hij romanschrijver.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Op expeditie in de oostelijke Waddenzee, waar alles permanent verandert in een richting die je niet verwacht. Alles hier bestaat dan weer wel en dan weer niet. Van het eiland Simonszand is weinig over, Rottumerplaat groeit tegen de verwachting in, het is maar de vraag of Borkum daar nog lag, was de kop van het eiland niet in beton gezet.
Zelfs de zeer ervaren eenmastklipper Willem Jacob loopt op het wantij vast, ondanks zorgvuldige berekeningen. Aan boord is de Stichting Verdronken Geschiedenis die probeert de Wadden beter te begrijpen: de leden onderzoeken het verdwenen eiland Bosch, het verlaten dorp op Schier, het ontstaan en verdwijnen en verschuiven van eilanden en wadplaten door de biologische, historische en geomorfologische omstandigheden. Ze gebruiken oude zeekaarten en teksten, nieuwe satellietfoto’s en grondradarbeelden, en steeds is de conclusie: het kan alle kanten op.
De ebstroom verlaat met kracht de Eilanderbalg, de geul die zich de laatste jaren omhoog duwt in de buik van Schiermonnikoog. Een paar honderd meter nog scheiden de Wadden- en de Noordzee: hier kan zomaar een nieuw zeegat ontstaan. Het kan ook zomaar weer verdwijnen.
‘We proberen het te begrijpen’, zegt bioloog-archeoloog Knol, ‘maar stuiten telkens op nieuwe vraagstukken.’
Hij vertelt over de aanleg van de Lauwersmeerdijk die vijftig jaar later nog steeds doorwerkt op het systeem van zeearmen en zandplaten: alweer een ingreep met onvoorziene gevolgen. Zoals je aan boord ook kunt horen dat vogeleiland Griend onder Terschelling overeind moet worden gehouden met zandsuppletie, met dank aan de aanleg van de Afsluitdijk.
Geoloog Koos de Vries laat onderdeks een timelapse zien van satellietfoto’s: Simonszand verdwijnt als een dovende ster, de staart van Schiermonnikoog verlengt ‘al past het niet in de theorie’. Zeespiegelstijging, keileem, getijden, klimaat, sediment, menselijk ingrijpen: het mysterie van de Waddenzee is ook een confrontatie met de onmacht het te begrijpen.
Dan valt de Willem Jacob droog. De zee ademt uit, Schiermonnikoog ademt in en maakt zich breed, en laat de plek waar het zal breken goed bekijken. Een scheur in het landschap, omheind met biestarwegras, zeeraket en blauwe zeedistel – de zeekraal is nog net eetbaar. Dit is het zwakste punt zegt Arjen Kok, geohydroloog. Maar misschien ook niet.
Schiermonnikoog kruipt zozeer naar het oosten dat de provinciegrens telkens met een eigenaardige bocht moet worden aangepast wil het bij Friesland blijven horen: opnieuw houden de Wadden zich niet aan de wet- en regelgeving. En als dat nieuwe eiland straks ontstaat, is het dan Fries of niet – daar houden de autoriteiten zich mee bezig, in een land dat denkt alles zelf te kunnen bepalen.
Op de horizon kleven tankers en containerschepen, windparken en een boorplatform. Ongeveer hier, op de breuk moet dwars door het eiland een stroomkabel komen: de bouwput krijgt werksleuven van honderd meter breed. Een waanzinnig plan, nog steeds niet van tafel, een ‘kabelcorridor’ noemen ministerie en netbeheerder het eufemistisch. Dwars door een permanent verschuivend terrein waarvan niemand precies weet hoe het zich gedraagt.
Ook kan er gerust naar gas worden geboord of zout gewonnen.
De zon gaat onder, de wind trekt aan, het water komt maar het is de vraag of de Willem Jacob thuisvaart. Het avondtij is lager dan uitgerekend, en als het schip niet over het wantij komt, ligt het nog eens twaalf uur vast.
De Waddenzee laat haar spieren zien. Maar wel onder een hemel met honderdduizend sterren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns