Het was het grote ‘je vous ai compris’ (‘ik heb u begrepen’)-moment van Ursula von der Leyen. Met haar succesvolle herbenoeming, haar toespraak en politieke richtlijnen liet de Commissie-voorzitter zien dat ze goed heeft geluisterd: zowel naar de naar rechts opgeschoven Europese kiezer als naar het centrum-linkse Brusselse establishment dat er juist alles aan is gelegen om deze rechtse ideeën buiten de deur te houden. Von der Leyen weet als geen ander: luisteren betekent niet ‘we doen wat u zegt’.
De oorspronkelijke ‘ik heb u begrepen’-toespraak van de toen, op 4 juni 1958, nog niet gekozen president van Frankrijk, Charles de Gaulle, was bedoeld om zowel voor- als tegenstanders van de Algerijnse onafhankelijkheid gerust te stellen. De boodschap leek destijds gericht aan het aanwezige publiek van voornamelijk Franse kolonisten (pieds noirs). En dus was er op het plein in Algiers onder hen opluchting en zelfs enige euforie. ‘Le général’ stond aan hun kant.
Over de auteur
Sandrino Smeets is verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij doet al tien jaar onderzoek naar de grote crisisonderhandelingen in de Europese Unie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
De recente ‘ik heb u begrepen’-toespraak van de toen nog niet herkozen voorzitter Ursula von der Leyen, was bedoeld om zowel voor- als tegenstanders van de groene transitie gerust te stellen. De boodschap leek gericht aan het aanwezige publiek van sociaaldemocraten, liberalen en groenen. We gaan niet tornen aan de doelen van de Green Deal. Er komen geen pauzes of heroverwegingen. En dus was er in de grote vergaderzaal in Straatsburg opluchting en zelfs enige euforie. Het Europese ‘cordon sanitaire’ had gewerkt.
Maar wie iets verder keek, zag dat Von der Leyen ook goed heeft geluisterd naar de andere kant. Met name in haar belofte om ‘het klimaat en industriebeleid opnieuw met elkaar te verzoenen’, toonde ze haar gaullistische kwaliteiten. Immers, de impliciete boodschap was dat in het bestaande beleid wel degelijk een onbalans zit tussen enerzijds bescherming van klimaat en behoud van biodiversiteit en anderzijds bedrijven en industrieën in Europa houden.
Rechtspopulisten roepen geregeld dat de groene agenda bedoeld is om van heel Europa een soort Zwitserland te maken: een ideaaltypisch groen hobbitland waar geen plaats is voor nare, vervuilende, energie-intensieve industrieën. Maar ook een land waar gewone burgers het allemaal niet meer kunnen betalen en bedrijven ten onder gaan aan hoge energiekosten en verstikkende wet- en regelgeving.
Daarom was Von der Leyens eerste politieke prioriteit niet de smeltende gletsjers en groene alpenweiden, maar economische welvaart en concurrentievermogen. De Versailles Verklaring die de regeringsleiders overeenkwamen in maart 2022 werd er nog maar eens bij gehaald om te betogen dat we in Europa weer zelf dingen moeten gaan maken. Het bijbehorende groene industrieprogramma heeft een hoog déjà- vugehalte. Zelfs direct betrokkenen hebben moeite om de verschillen te zien tussen haar ‘new clean Industrial deal’ en het ‘Green Deal industrial plan’ waarmee de Europese Commissie in februari 2023 op de proppen kwam.
Belangrijker dan de boodschap was de boodschapper. Von der Leyen wist het beeld neer te zetten dat Europa haar nodig had. Het was een keuze tussen haar of de afgrond. De herverkiezing van Von der Leyen was geen nieuw begin, maar een vervolmaking van een proces dat al enkele jaren aan de gang is.
In 2019 riep toenmalig Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker dat de twee voorzitterschappen, van de Europese Commissie en van de Europese Raad, samengevoegd moesten worden, zodat Europa één herkenbare leider zou hebben. Von der Leyen heeft dit idee in de praktijk gebracht.
Er was veel kritiek op de autonome rol die Von der Leyen speelde tijdens de covid- en energiecrisis. ‘Vergeet niet om met ons te praten’, zei bondskanselier Merkel destijds. De echte machtsverschuiving vond echter pas plaats na deze crises. De Europese Raad had steeds meer moeite om grip te houden op belangrijke dossiers. Daarnaast werd pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk de Europese Raad is geworden van de inbreng van de Commissie.
In de afgelopen jaren toonde Von der Leyen zich bovendien een meester in het lezen van de zaal, daarbij in staat onderscheid te maken tussen het signaal en de ruis. Regeringsleiders komen inmiddels naar haar toe als ze iets gedaan willen krijgen. Het is Von der Leyen die vervolgens bepaalt wanneer het tijd is om met welk voorstel te komen.
In de wederom tot in de puntjes voorbereide herverkiezing, waarin zelfs de geanimeerde gesprekken en aanmoedigingen van de Commissarissen als geënsceneerd voelden, waren er verder slechts figuranten. Dankzij zwalkend Frans en Duits leiderschap, een verdeeld Europees Parlement en haar goede verstandhouding met de nieuwe President van de Europese Raad António Costa en buitenlandchef Kaja Kallas, staat Von der Leyen sterker dan ooit.
Von der Leyen heeft nu vijf jaar de tijd om te doen wat politici in het centrum al decennialang beweren te doen. Namelijk: we negeren de extreemrechtse politici, maar we zijn niet doof voor de zorgen van de rechtse kiezer. Als we dan uiteindelijk alsnog uitkomen bij een ‘Zwitsers Europa’, dan is dat maar zo. Want ja, het leven is er duur en een huis kopen is niet voor iedereen weggelegd, maar de lucht is er schoon en de grenzen zijn dicht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns