Denkfouten in het hedendaags ontwerp gefileerd door ontwerpwetenschapper Jasper van Kuijk. Deze keer: het experiment met het kleinere stembiljet.
Bij de Europese verkiezingen werd in vijf gemeenten geëxperimenteerd met een nieuw, kleiner stembiljet. Bij een bezoek van de Volkskrant aan testgemeente Borne bleek dat aldaar maar liefst 1 procent van de uitgebrachte stemmen ongeldig was verklaard. Bij de vorige Europese verkiezingen lag dat percentage landelijk op 0,21 procent.
Ik heb van alle testgemeenten de ongeldigheidspercentages opgezocht en die liggen overal flink hoger, tussen de 0,6 en 1 procent. Volgens de burgemeester van Borne waren ongeldige stemmen in tweederde van de gevallen terug te voeren op het nieuwe stembiljet.
Over de auteur
Jasper van Kuijk is ontwerpwetenschapper en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
En dat terwijl het kleinere biljet juist bedoeld is om het ongemak van het enorme huidige stembiljet annex tafellaken weg te nemen. Op het nieuwe formulier, ter grootte van een A3, kruis je als stemmer op het bovenste gedeelte een partij aan, en op het onderste het nummer van de door jou gewenste kandidaat. Dat nummer lees je af op een losse lijst in het stemhokje.
De meestgemaakte fout in Borne was dat een kandidaat met een hoger nummer was aangekruist dan het aantal kandidaten dat de betreffende partij had. Dit lijkt te maken te hebben met een belangrijk nadeel van het nieuwe, kleinere stembiljet: het geeft geen feedback.
Feedback is in mens-ding-interactie de bevestiging dat je daadwerkelijk de handeling hebt gedaan of actie hebt opgeroepen die je wilde. Dus dat er bij de lift, nadat je op de knop met het pijltje naar boven hebt gedrukt, een lampje aangaat met een pijltje naar boven.
Het huidige, grote biljet is onhandelbaar, maar geeft wel duidelijke, directe feedback: aan het eind van je stemproces staat direct naast de naam van de kandidaat een rode stip.
Bij het nieuwe biljet moet je eerst in de kandidatenlijst het nummer van je gewenste kandidaat opzoeken en dat aankruisen. Om zeker te weten of je het goed hebt ingevuld, moet je dat dan weer vergelijken met het nummer op de lijst. Het nieuwe biljet is door dat gebrek aan directe feedback kwetsbaarder voor per ongeluk verkeerd stemmen.
Maar een verkeerd uitgebrachte stem komt in een experiment zoals uitgevoerd bij de afgelopen verkiezingen alleen naar boven als dat leidt tot een ongeldige stem. Stemmers die met het nieuwe biljet per ongeluk niet op de kandidaat van hun keuze hebben gestemd, maar waarbij hun stem wel geldig was, dat zien we niet.
Een van de eerder afgevallen alternatieve stembiljetten was een model zoals dat in Scandinavië wordt toegepast: elke partij heeft een los stembiljet en daarop kruis je dan de kandidaat van je keuze aan.
Omdat ik in Zweden woon, stemde ik dit keer op die manier. Het is even wennen, en mogelijk heeft het ook nadelen, maar ik weet in ieder geval wel zeker dat ik heb gestemd op wie ik wilde stemmen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns