Denkfouten in het hedendaags ontwerp gefileerd door ontwerpwetenschapper Jasper van Kuijk. Deze week: digitaal verzet tegen een repressieve overheid.
Misschien heb ik iets te veel dystopische films en series gekeken, maar in de week van 4 en 5 mei vroeg ik me af of verzet in Nederland tegenwoordig nog mogelijk zou zijn. Stel, we zouden een overheid krijgen die meer en meer controle wil, is het met de huidige digitale infrastructuur dan nog mogelijk activiteiten te ontplooien die die overheid als onwenselijk beschouwt?
De nauwgezette Nederlandse bevolkingsadministratie wordt gezien als een van de oorzaken van het grote aantal tijdens de Tweede Wereldoorlog afgevoerde en vermoorde Nederlandse Joden. Een belangrijk onderdeel van het verzet was het administratief hinderen daarvan, bijvoorbeeld door het vervalsen van persoonsbewijzen, voedselbonnen en het vernietigen van bevolkingsadministraties.
Inmiddels hebben we, mede door digitalisering, nog veel meer gegevens over burgers dan destijds. Er zijn meer data, vrijwel live beschikbaar en ze kunnen beter worden gekoppeld en doorzocht. Dat levert ons veel op. We kunnen makkelijk betalen. Opsporingsinstanties kunnen crimineel geld en terroristische activiteiten opsporen. En – mits goed ontworpen – kan digitalisering de dienstverlening van overheden en commerciële organisaties beter maken.
Maar stel, het ondenkbare gebeurt en er komt weer een bezetter, of er gaat een repressieve politieke wind waaien en er komt een staat die meer greep op burgers wil. Denk aan het systeem van sociale kredietscores dat de Chinese overheid ontwikkelt. Chinese burgers krijgen een score, afhankelijk van wat ze posten op sociale media, kopen op internet of hoe ze zich gedragen in het verkeer. Die score bepaalt of je bepaalde rechten krijgt of verliest, zoals het kunnen boeken van vlieg- of treintickets.
Orwelliaans, dystopisch en ver van ons bed, ook letterlijk. Maar als onze overheid van karakter zou verschieten, hoe hard is dan haar greep op de bevolking en is daar nog onderuit te komen? Nu al kunnen snelwegcamera’s de bewegingen van je auto volgen, is parkeren zonder app of betaalpas vrijwel onmogelijk, en registreren ov-bedrijven je reizen met trein, bus en metro. En je moet je steeds vaker digitaal identificeren. Onze overheid legt zichzelf restricties op, maar wat kan een overheid met minder scrupules met diezelfde digitale infrastructuur?
Over de auteur
Jasper van Kuijk is ontwerpwetenschapper en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De oprichters van de VS namen in de grondwet op dat burgers het recht hebben om wapens te dragen, mede als vangrail tegen een tirannieke overheid. Nu deden ze dat met in het achterhoofd hun vrijheidsstrijd tegen de Britse koloniale macht en pakt dat wapenbezit op dit moment verre van positief uit. Maar het idee was: burgers beschermen tegen een te machtige overheid.
Eigenlijk moeten politici, onze maatschappij-ontwerpers, zorgen dat onze digitale systemen zo worden ontworpen dat ze de theoretische maximale greep van de overheid op burgers beperken. Bij systemen die inherent privacyvriendelijker zijn wordt zoiets privacy by design genoemd, dit zou ‘burgerrechten by design’ kunnen heten. Voor het ultieme geval dat.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns