‘Het verbaast me dat de Volkskrant met geen woord rept over de aandacht die het rapport Fraudebeleid en dienstverlening heeft voor de invloed van de manier waarop de media verslag doen over het gevoerde beleid en de totstandkoming daarvan’, schreef lezer Hans Knoop deze week. ‘Ik neem aan dat de redactie ook aan zelfreflectie doet en die met de lezers wil delen.’
We doen voortdurend aan zelfreflectie, ook in deze. Sterker: Gijs Herderscheê, decennialang verslaggever sociale zekerheid van de Volkskrant, heeft voor de enquêtecommissie uitgebreid verantwoording afgelegd. De conclusies van de commissie over de media zijn grotendeels op zijn verhoor gebaseerd.
De commissie schrijft in haar samenvatting: ‘Ook hebben Kamerleden en journalisten een aanjagende rol gespeeld in de verharding van het fraudebeleid. In het samenspel van politiek en media overheersten enkelvoudige beelden, waardoor de werkelijkheid geweld is aangedaan.’
Het lastige van de analyse is dat alle media en journalisten op een hoop worden gegooid. De ‘media’ worden beschreven als een homogene macht, terwijl de onderlinge verschillen groot zijn. Er zijn kwaliteitsmedia en populaire media, actualiteitsprogramma’s en talkshows. Audiovisuele media, die met draaiende camera politici ter verantwoording roepen, hebben een andere invloed dan geschreven media, die zich vaker richten op de achtergronden en de analyse.
De affaire die in deze de meeste invloed heeft gehad was de zogeheten Bulgarenfraude. In 2012 onthulden journalisten van Brandpunt en RTL Nieuws dat Bulgaren misbruik maakten van het Nederlandse toeslagenstelsel. Deze productie werd alom geprezen. Eind 2014 kregen de journalisten de Loep, voor de beste onderzoeksjournalistieke productie van het jaar.
De grootste zorg was toen dat nieuwe regelingen, zoals het persoonsgebonden budget (pgb) en de nieuwe toeslagen, op grote schaal werden misbruikt. Dat zou het draagvlak onder de verzorgingsstaat uiteindelijk kunnen ondergraven. Of zoals de commentator van de Volkskrant op 14 mei 2013 schreef: ‘Zeker een kabinet als Rutte II, dat zo veel lastenverzwaringen doorvoert, moet voorkomen dat de brave belastingplichtige het idee krijgt dat hij gek is.’
Inmiddels loopt er in de meeste analyses een rechte lijn van deze fraude naar de toeslagenaffaire. In plaats van het toeslagenstelsel af te schaffen, omdat het gewoonweg niet werkte, koos de regering ervoor om het overeind te houden. In reactie op de Bulgarenfraude voerde ze een zeer streng fraudebeleid in, waarvan duizenden ouders uiteindelijk het slachtoffer werden. Hun levens werden kapotgemaakt.
Op 6 augustus 2017 schreef de Volkskrant hier voor het eerst over, in het artikel ‘Hoe Marjon Coppens in een toeslagenkermis verzeild raakte’. Met daarin onder meer de volgende passage: ‘De Belastingdienst schoot in een krampachtige reflex. Er mocht geen euro meer onterecht de deur uit en het belang van de burger werd ondergeschoven.’
De politiek reageerde hier niet op. Op 9 augustus 2017 opende we de krant met de kop ‘Ombudsman: duizenden gezinnen in problemen door onterecht stoppen toeslagen’. De politiek reageerde niet. Toen daarop slachtoffers van de Toeslagenaffaire zich bij ons meldden, reageerden wij niet, omdat we vonden dat we het probleem op dat moment nadrukkelijk genoeg op de agenda hadden gezet. Achteraf gezien hadden we het onderwerp moeten vasthouden.
Daarna hebben Trouw en RTL Nieuws, dat eerder ook de Bulgarenfraude onthulde, het wel opgepakt. Ze bleven doorgaan, tegen de klippen op, net als twee Kamerleden die hun werk serieus namen.
Source: Volkskrant columns