Hans Jeekel heeft niet veel nodig om los te barsten over het Nederlandse vervoersbeleid. Voordat hij goed en wel is gaan zitten in het café waar NU.nl hem spreekt, kan hij het niet laten om alvast te beginnen over de nauwelijks dalende CO2-uitstoot van ons wegverkeer. "Nog slechter dan de landbouw!"
Je hoeft bij Jeekel niet terecht voor omfloerste bewoordingen of ambtelijk taalgebruik. We zijn "autoafhankelijkheid in gerommeld", constateert hij, terwijl openbaar vervoer "wordt ingekocht zoals je schoonmaak of catering inkoopt". Op de gemeentegrond langs snelwegen zijn eindeloze "lelijke bedrijfshallen" neergezet, "om de gemeentekas te spekken".
Dat moeten we rechtzetten, en wel met een "sanering van verkeerde praktijken", schreef Jeekel met studenten van zijn Laboratorium Verantwoorde Mobiliteit. Dat laboratorium richtte hij op nadat hij was afgezwaaid als hoogleraar aan de TU Eindhoven. Eerder was Jeekel Tweede Kamerlid namens D66 en topadviseur bij Rijkswaterstaat.
Met zijn studenten wil hij nu in kaart brengen waar Nederland tekortschiet als het gaat om duurzaam en toegankelijk vervoer voor iedereen. Met voorstellen om de transitie te versnellen hoopt hij het overheidsbeleid een andere kant op duwen.
De kern van het probleem, volgens Jeekel: de CO2-uitstoot van ons wegvervoer gaat veel te langzaam omlaag. In 2022 was die slechts 11 procent lager dan in 1990, terwijl de industrie haar uitstoot al met 43 procent omlaagbracht.
"Iedereen gaat er maar zo'n beetje van uit dat mobiliteit de uitstoot wel eens zal gaan reduceren in 2037, 2038, ga zo nog maar even door", zegt Jeekel. "Een kind kan zien aankomen dat dat dus fout gaat."
Behalve sneller overstappen op schone vervoersmiddelen moet er volgens hem daarom nog iets gebeuren: minder fossiele kilometers maken. De brandstofauto's die nu de weg op komen, blijven daar nog wel vijftien jaar rijden, dus zit er volgens hem niets anders op. "We hebben een reductie van het aantal fossiele kilometers nodig om überhaupt een beetje in de buurt van de doelstelling te komen."
Wat minder vaak naar een vergadering rijden en wat vaker op zolder blijven videobellen dus. Maar ondertussen heeft een flinke groep Nederlanders juist te maken met 'vervoersarmoede'. Zij hebben geen auto en ook geen goede toegang tot het openbaar vervoer, bijvoorbeeld doordat de bushaltes uit hun dorp zijn verdwenen. Volgens Jeekel gaat het om ongeveer 1,4 miljoen mensen.
"Zij gaan dus pas laat naar de arts als ze iets hebben. Zien hun vrienden niet meer, gaan niet meer biljarten 's avonds, omdat ze geen auto hebben", schetst Jeekel. Volgens hem hebben deze mensen een recht op voldoende mobiliteit. "Dan moet er voor hen dus ook een nutsvoorziening zijn, en dat heet dan openbaar vervoer."
Tevreden constateert Jeekel dat vervoersarmoede in steeds meer verkiezingsprogramma's een thema is geworden. Behalve linkse partijen maakt bijvoorbeeld ook de BBB zich hard voor beter en betaalbaarder ov op het platteland.
Toch is er volgens Jeekel nog een grotere systeemverandering nodig, die niet van de ene op de andere dag klaar zal zijn. "Als je met mij praat, moet je één ding weten", zegt hij, terwijl zijn handen nu door de lucht en dan door de stapel meegebrachte papieren schieten. "Ik denk fundamenteel en radicaal over dit soort zaken. Ik ben niet zoals de meeste hoogleraren, dat ik een beetje braaf mee ga lullen."
"De kern, waar het allemaal begint, is de prijs van transport", zegt Jeekel. "Het schoonste transport moet het goedkoopst zijn. Jij kan nu voor 37 euro met Ryanair naar Barcelona. Kan je met de trein voor 37 euro? Absoluut niet. Kortom, er is een systeem gecreëerd van volkomen idiote prijzen voor het transport."
De markt doet haar werk niet en moet fundamenteel op de schop, vindt de emeritus hoogleraar. Er moet veel meer geld naar ov, fietsinfrastructuur en deelmobiliteit. Met vooral oog voor goede en schone bereikbaarheid, níét voor de winstgevendheid van individuele buslijnen of investeringen.
Dat zou ook betekenen dat autorijden duurder moet worden. Dat terwijl TNO onlangs nog becijferde dat juist voor autobezitters vervoersarmoede dreigt, als de kosten van (fossiel) autobezit omhooggaan. Is zo'n progressief vervoersbeleid dan niet onrechtvaardig voor mensen met een kleinere portemonnee?
"Zoals we een individuele huursubsidie hebben, moet je ook nadenken over een transportsubsidie", kaatst Jeekel terug. Al erkent hij dat zo'n subsidie in de nasleep van het toeslagenschandaal niet makkelijk geregeld zal zijn. "We zitten natuurlijk met een volstrekte crisis in het openbaar bestuur", verzucht hij.
Een vervoerssubsidie zou specifiek gericht moeten worden op mensen met een laag inkomen die op slecht bereikbare plekken wonen. "Maar de Belastingdienst kan een 0 en een 1 al niet eens aan", zegt Jeekel. "Ik zie ook bij mijn studenten dat het jonge mensen moedeloos maakt."
Het weerhoudt hem er niet van te blijven pleiten voor veranderingen die in de praktijk ondenkbaar lijken. "Hoelang doen we hierover? Een behoorlijk aantal jaren. Maar de eerste vraag is: willen we het of willen we het niet?"
Maak binnen 1 minuut een gratis account aan en krijg toegang tot extra artikelen.
Gelieve een geldig e-mailadres in te geven.
Source: Nu.nl economisch