Het NSC van Pieter Omtzigt stapte dinsdag uit de formatiegesprekken, mede vanwege een stapel documenten waarin mogelijke tegenvallers voor de overheidsfinanciën zouden staan. Die documenten zijn niet openbaar, maar door de stap van Omtzigt zit de schrik er goed in. Is er reden tot zorgen over de overheidsfinanciën? En is het erger dan verwacht?
Hoe goed de overheid er financieel voor staat, wordt gemeten via de staatsschuld en het begrotingstekort. Nederland had in oktober een staatsschuld van 47,6 procent van ons bbp (bruto binnenlands product, alles wat burgers en bedrijven samen verdienen). En het begrotingstekort werd voor afgelopen jaar geschat op 1,8 procent.
Hoogleraar overheidsfinanciën Bas Jacobs (VU) en econoom Marieke Blom (ING) hebben zich ook verbaasd over de ontwikkelingen van deze week. Volgens hen staan de overheidsfinanciën er nu zeer goed voor, maar is er wel werk aan de winkel.
"Onze staatsschuld is internationaal en historisch gezien heel laag. Nederland is daarin uniek", zegt Blom. Ook Jacobs is lovend over hoe de overheid er nu voor staat. "Wij zijn een van de beste jongetjes van de klas in Europa", zegt hij.
Die positie hebben we niet alleen aan goed beleid te danken, maar ook aan meewind. De staatsschuld is gedaald doordat het bbp hard groeide door de hoge inflatie. Ook leidde de hoge groei van de afgelopen jaren tot extra belastinginkomsten en hebben we in de afgelopen jaren weinig rente betaald op de staatsschuld.
Verder was er nog een meevaller. Een deel van de ambitieuze overheidsplannen in afgelopen jaren kon niet uitgevoerd worden door personeelstekorten. Daardoor hield de overheid miljarden over. "Dat is goed voor de begrotingscijfers nu", zegt Jacobs.
De vooruitzichten zijn niet zo zonnig. Het begrotingstekort zal in de komende jaren flink oplopen doordat overheidsuitgaven blijven oplopen. Inkomsten stijgen niet net zo hard mee en gunstige omstandigheden zoals de hoge inflatie en lage rente verdwijnen. Als het huidige beleid wordt voortgezet, is er dit jaar een begrotingstekort van 3,1 procent en loopt dat op tot 3,6 procent in 2028. Dat betekent dat de overheid jaarlijks ruim 3 procent meer uitgeeft dan er binnenkomt.
Oorzaak hiervan is dat er in de afgelopen jaren veel plannen zijn gemaakt die extra geld kosten, bijvoorbeeld de klimaat- en stikstoffondsen. Ook gaan we jaarlijks 3 procent meer uitgeven aan zorgkosten, terwijl de economie naar schatting maar met 1 procent groeit. Er zijn juist weinig plannen gemaakt die uitgaven beperken of inkomsten verhogen.
Uitgaven structureel door laten stijgen terwijl inkomsten niet meegroeien kan niet, vindt Jacobs. "Dan kom je op een onhoudbaar begrotingspad. Dus moeten we nu het tekort voor de komende jaren wat verkleinen. Anders schuif je via een hogere staatsschuld de rekening door naar volgende generaties."
Om weer op een acceptabel niveau van 2 procent tekort te komen, moet een toekomstig kabinet in de komende periode 17 miljard euro besparen, stelde de Studiegroep Begrotingsruimte in september vorig jaar. Maar als je Omtzigt mag geloven, is die opgave mogelijk nog groter.
Blom en Jacobs hebben allebei de brieven over tegenvallers in de overheidsfinanciën niet gezien. Maar ze zeggen allebei geen aanwijzingen te hebben dat de vooruitzichten veel slechter zijn dan in afgelopen herfst.
Dat zei ook demissionair minister van Financiën Steven van Weyenberg vrijdag: "Ik heb geen enkele indicatie dat financiën er anders voorstaan of dat er grote kostenposten zullen opduiken. Er zijn altijd risico's en tegenvallers, maar die passen we netjes in."
Besparingen van 17 of 20 miljard euro klinken veel. Maar volgens Jacobs is dat best mogelijk. Hij oppert te kijken naar de zorguitgaven. "Als er betere behandelingen en technieken komen, worden die vrijwel altijd vergoed met overheidsgeld. Daardoor stijgen zorguitgaven veel harder dan de economie. Je kunt een discussie voeren over of de overheid steeds meer moet uitgeven aan zorg. Willen we dat wel?"
Verder oppert Jacobs de aanpak van het belastingstelsel waarover al jaren wordt gesproken. "Je kunt het efficiënter organiseren en ook meer belastinginkomsten regelen door de belastingheffing op vermogen aan te passen. En te kijken naar de belasting op je eigen huis. Het eigenwoningforfait (percentage woningwaarde telt mee voor de inkomstenbelasting, red.) is veel te laag. Maar er zijn natuurlijk redenen waarom bezuinigingen in de zorg en belastingverhogingen uitblijven. Ze zijn politiek niet erg populair."
Jacobs stelt ook voor een gesprek te voeren over het overheidsgeld dat blijft liggen bij plannen die bijvoorbeeld door personeelstekorten niet kunnen worden uitgevoerd. Nu schuift dat door naar het volgende jaar, maar je zou het ook na een paar jaar kunnen laten vrijvallen. Dan hoef je elders niet meer zo stevig te bezuinigen.
Het is wel nodig om nú in te grijpen om overheidsfinanciën in komende jaren op orde te brengen, meent Blom. Anders kom je mogelijk later in de problemen. "Als je dan in een crisis belandt, komen er minder belastingen binnen en heb je hogere uitgaven aan bijvoorbeeld uitkeringen. Dan schiet je tekort ver boven de 3 procent van het bbp en moet je opeens miljarden bezuinigen. Juist als het al slecht gaat met de economie. Zo maak je een crisis nog erger."
Miljarden besparen om de overheidsfinanciën gezond te houden? "Het is te doen", zegt Blom. "Maar het lastige is dat de noodzaak tot ingrijpen in groot contrast staat met de stand van zaken in de politiek. Politieke partijen hebben de mensen net verteld dat ze het niet goed genoeg hebben. En dat ze met nieuwe plannen mensen meer willen helpen. Dat kost geld, in plaats van dat je hier en daar wat gaat bezuinigen. Nu ingrijpen zal dus niet leuk zijn, maar wel behapbaar."
Maak binnen 1 minuut een gratis account aan en krijg toegang tot extra artikelen.
Gelieve een geldig e-mailadres in te geven.
Source: Nu.nl economisch