Als het echt waar is dat de mate van beschaving kan worden afgelezen aan hoe een maatschappij omgaat met haar zwaksten, dan is Nederland een land van wegkijkers.
Want zodra je om wat voor reden dan ook dakloos wordt – of het nu pech is, een fout, een onveilige thuissituatie of een verslaving – is het alsof mensen je opeens niet meer zien, zegt Xavière Kolk (52). ‘Hoeveel mensen zien er nou een dakloze en denken: hé, daar ligt een mens? Hoe vaak groet je zo iemand? Niet vaak toch? Dat komt omdat mensen, zodra je je huis verliest, ophouden je te zien. Ze zien alleen nog maar een dakloze. Je wordt gereduceerd tot een situatie waarin zij zich niet willen bevinden. Iets waarvan ze liever wegkijken.’
Zelf was Kolk, een aantal tussenpozen daargelaten, dakloos tussen haar 13de en haar 20ste. Thuis was ze slachtoffer van misbruik, geweld en verwaarlozing, buiten hield ze zichzelf overeind door raps te schrijven, te dichten en te schilderen. ‘De kunst heeft mij er doorheen getrokken.’
Over de auteur
Jarl van der Ploeg is columnist en journalist voor de Volkskrant. Hij was eerder onder meer correspondent in Italië.
En precies daarom, omdat daklozen net zoveel talenten bezitten als mensen met een dak, organiseert Kolk deze maand een expositie in Leeuwarden. Een deel van de tentoonstelling ‘Van Buiten naar Binnen’, die Kolk met zeven andere (voormalig) dakloze kunstenaars organiseert, is te zien in het Obe, pal naast de Oldehove. De rest van de werken hangt verspreid door de binnenstad van Leeuwarden, opdat bezoekers hun eigen zwerftocht moeten afleggen. ‘Een zwervende zwerversexpositie’, noemt Kolk het.
De bedoeling is tweeledig, legt ze uit. Ten eerste wil ze dat mensen genieten van de kunst. De onderliggende boodschap is: daklozen zijn meer dan enkel hun hachelijke situatie, meer dan bewijsstukken voor een falend overheidssysteem, of als argument in een politieke discussie over bestaanszekerheid. Het zijn – net als u en ik – gewoon mensen met dromen en talenten, zoals schilderen.
‘Als dakloze sta je volledig buiten de samenleving, zowel letterlijk als figuurlijk’, zegt Kolk. ‘Je hebt mensen die erbij horen en je hebt de daklozen. Je voelt je soms echt onzichtbaar.’ Overigens niet alleen omdat passanten wegkijken, maar ook de overheid. Het systeem slaat nu eenmaal op tilt wanneer je bijvoorbeeld geen adres op kunt geven bij het aanvragen van een verplichte zorgverzekering.
‘Ik deelde met vrijwel niemand dat ik dakloos was, omdat mensen gelijk hun conclusies trokken zodra ze het hoorden’, zegt Monica Ntege, een Oegandese kunstenaar die tussen 2017 en 2019 dakloos was vanwege huiselijk geweld. ‘Opeens ben je niets anders dan dakloos. Ik hoop dat dit soort tentoonstellingen helpen om dat beeld te keren.’
Want zodra je kijkt, zul je zien dat de groep daklozen erg gemêleerd is. Hoewel het stereotype dakloze – een man met een groezelige baard die is weggezonken in een moeras van methadon – het meest zichtbaar is omdat ze nu eenmaal op stadsbankjes bivakkeren, opereert het gros van de Nederlandse daklozen juist onder de radar.
Ze wonen ook lang niet allemaal buiten. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telt bijvoorbeeld zowel mensen die buiten slapen, als mensen die op de bank bij vrienden of familie logeren, in een tijdelijke opvang zitten of op plekken als een auto, kraakpanden of vakantiewoningen overnachten. Uit de recentste schatting van het CBS blijkt dat het aantal daklozen in Nederland weliswaar al drie jaar op rij aan het dalen is (van 39 duizend in 2018 tot 27 duizend in 2022), maar volgens daklozenorganisaties ligt het werkelijke aantal toch hoger.
Zo telt het CBS geen daklozen mee die jonger dan 18 of ouder dan 65 jaar zijn, net als mensen die niet formeel geregistreerd staan in Nederland, zoals uitgeprocedeerde asielzoekers, ook al slapen ze wel degelijk in Nederland op straat.
De boodschap van Kolk: al die mensen leiden weliswaar levens die worden beheerst door gebrek, maar hun levens zijn daar absoluut niet toe beperkt. ‘Ook zonder huis heb je nog altijd dromen en talenten, zoals schilderen. Kijk maar om je heen.’
Jarl van der Ploeg vervangt deze week Ana van Es.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Antwoord op al uw vragen
Updates, wijzigingen en klachten
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2024 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden