Een jaar geleden, vlak voor een etentje ter ere van mijn afscheid als Volkskrant-redacteur, kreeg ik van mijn vriend en collega Bert Lanting iets in mijn hand gedrukt. Iets zwaars en lijvigs. Bij het uitpakken explodeerden felle kleuren in mijn gezicht. Het was de overweldigende omslag van het niet minder overweldigende ‘The World. A Family History’, een geschiedenis van de mensheid van de hand van de Britse historicus Simon Sebag Montefiore.
Het boek telt 1.304 bladzijden, is 6,5 centimeter dik, weegt een kilo en beschrijft het verleden van alle werelddelen vanuit het perspectief van dynastieke en andere machtige families. Elke pagina staat barstensvol namen en gebeurtenissen. Waarom gaf Bert mij dit boekwerk?
Was hij zo bang dat ik zou verzuipen in het pensioengat dat hij dit eigenhandig wilde dichten met deze shock and awe-tekstbom, wetende dat mijn schoolse plichtsbesef me er steevast toe dwingt elk woord te lezen, doodsbang iets te missen? Of dacht Bert: Arie is zo dol op bredere verbanden, de Big Picture, nou hier: groter kunnen we het plaatje niet maken.
Arie Elshout is journalist. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Hoe het ook zij, na enige aarzeling heb ik me ondergedompeld in het boek. Soms dreigde de verdrinkingsdood, maar er stond iets moois tegenover. Het feit dat je het verhaal van de wereld en de mensheid in één band opgediend krijgt, in sterk geconcentreerde vorm, doet je dingen zien waar je nooit zo bij stilstond, gevangen als je zit in de actualiteit van het hier en nu.
Zo besefte ik ineens dat het Midden-Oosten, gelegen op het snijvlak van drie continenten (Europa, Azië en Afrika) al duizenden jaren de plek is waar de tektonische platen van de geopolitiek over elkaar heen schuren. Europeanen, Perzen, Arabieren, Turken, Mongolen, Russen hebben elkaar daar voortdurend bestreden.
Alexander de Grote (356-323 v. Chr.) drong vanuit Griekenland door tot diep in wat nu Iran en India is. En: ‘Op de weg naar Egypte slachtte hij iedere persoon af in Gaza’, schrijft Montefiore. Niet om de huidige Gaza-oorlog te relativeren, maar hij is het zoveelste hoofdstuk in een stokoud verhaal dat geen einde lijkt te kennen. De rivaliteit tussen Iran/Perzië en de Arabieren - what’s new?
Dat geldt ook voor de strijdmethoden. Verkrachting was een vast onderdeel van de oorlogvoering bij de Mongoolse krijgers van Dzjengis Khan, zij zagen het als het recht van de veroveraar. Dan spreken we over de tijd rond 1200. Op 7 oktober 2023 verkrachtte, martelde, verminkte en vermoordde Hamas Israëlische vrouwen. Dat waren geen op zichzelf staande incidenten maar een patroon van seksueel geweld, concludeerde The New York Times na een uitgebreid onderzoek. Acht eeuwen later, er is niks veranderd.
Wat ook duidelijk wordt is dat grote sociaal-culturele veranderingen vaak gepaard gaan met geweld. De uitvinding van de boekdrukkunst, de Reformatie en de Verlichting leidden tot bloedige godsdienstoorlogen en revoluties. In de Franse Revolutie stierven duizenden edelen onder de guillotine. Een beul in Parijs onthoofdde zoveel mensen dat hij bij het tonen van het zoveelste hoofd aan de menigte, uitgleed over de plassen bloed, van het schavot viel en zijn nek brak.
Tegenwoordig zijn het de internetrevolutie, de sociale media en de woke-beweging die grote veranderingen en maatschappelijke wrijvingen met zich meebrengen. Over en weer worden mensen gecancelled. Ook een vorm van geweld, maar het hoofd blijft wel op de romp zitten.
Vroeger ging het er doorgaans heftiger aan toe. Een Russische tsaar liet een tegenstander aan het spit roosteren. Onmiskenbaar grensoverschrijdend gedrag, maar het is wel van een andere orde dan wat wij in onze moderne tijd als zodanig betitelen. Je zou kunnen spreken van vooruitgang. Maar ik aarzel.
Ik vertrouw de toekomst niet. Daarvoor hoor ik te veel echo’s uit het verleden. In de verkrachtingen door Hamas, in het grote aantal burgerdoden in Gaza. Montefiore schrijft hoe in 1096 een bloedbad werd aangericht onder Joden in de Duitse steden Trier, Mainz en Speyer. Hij noemt dat ‘de eerste uitbraak van anti-Joods racisme dat zich als een bacterie zou verspreiden in de Europese cultuur’. Het antisemitisme laait nu weer op. Zodanig dat me de angst bekruipt dat het wachten is op het moment dat Europa de Joden weer zal verraden. Ook dit verhaal wil maar niet eindigen.
Source: Volkskrant columns