Waarop is het kompas van Nederland gericht? De naald lijkt sinds de verkiezingen vooral te wijzen in de richting van de PVV. Discussies en analyses te over: welke plannen en ideeën zullen vanuit die partij opstijgen en als wolken over ons land drijven? De een vreest geselende hagelstenen over zich heen te krijgen, de ander kijkt juist uit naar een verlossende zomerse regenbui. Hoe dan ook is de blik naar boven gericht om nauwlettend in de gaten te houden wat eraan komt.
Het is de verkeerde fixatie want de blik moet niet gericht zijn op wat eraan komt, maar op wat er al is. De PVV is niet van de een op de andere dag een bedreiging gaan vormen van de democratische rechtsstaat. Die bedreiging komt uit heel andere hoek, doet zich al een tijdlang voor en bestaat uit twee ingrediënten.
Het eerste ingrediënt is dit: het wij/zij-denken is in ons collectief bewustzijn verankerd geraakt. Het is een haast vanzelfsprekende denktrant geworden om bij maatschappelijke wrijving twee partijen tegenover elkaar te plaatsen. Domrechts versus moralistisch links. De boeren versus milieuactivisten. Nederlanders versus migranten. De burger versus de overheid. Hoogopgeleid versus praktisch geschoold. Deze manier van denken heeft niets meer te maken met polarisatie; het scherp tegenover elkaar zetten van ideeën zou bij een gezonde verstandhouding juist leiden tot een vruchtbare uitwisseling. In plaats daarvan wordt er helemaal niets uitgewisseld, hooguit wat verwensingen.
Over de auteur
Ibtihal Jadib is rechter-plaatsvervanger, schrijver en columnist voor de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Het wij/zij-denken plaatst partijen in de positie van dader of slachtoffer; je kunt winnen of verliezen. Andere smaken zijn er niet. Dit maakt dat partijen emotioneel ‘in de wedstrijd’ zitten, in plaats van beheerst en rationeel, en die wedstrijd moet bovendien koste wat het kost worden gewonnen. Niemand houdt ervan een verliezer te zijn.
Dan het tweede ingrediënt: de gebrekkige kennis over wat een democratische rechtsstaat is en wie daar verantwoordelijk voor is. Dit lijkt eerder het terrein van een jurist dan van een stel vrienden in de kroeg op vrijdagavond, maar beginselen van de democratische rechtsstaat zijn heel tastbaar. Het gaat dan bijvoorbeeld over de vraag of de overheid verkeersboetes mag verhogen om een begrotingstekort te dichten. De Raad van State vindt van niet: de overheid gaat dan namelijk iets doen (een zak geld ophalen) wat niet aansluit bij het doel (de verkeersveiligheid vergroten) waardoor het maatschappelijk draagvlak afneemt om verkeersboetes te betalen. Daar komen beginselen als noodzakelijkheid en proportionaliteit op neer.
Dat de kennis over en het verantwoordelijkheidsgevoel voor de rechtsstaat zo gebrekkig zijn, kan bezwaarlijk aan burgers worden verweten als de overheid zelf niet het goede voorbeeld geeft. Denk hierbij aan de oproep vorige week van PVV, NSC, VVD en BBB aan de Eerste Kamer om de Spreidingswet niet meer te behandelen. Of aan de Nationale Ombudsman die zich uitsprak over lagere overheden die in de steek worden gelaten: ‘Afspraken worden voor de zoveelste keer niet nagekomen. De overheid blijft onbetrouwbaar.’
En toch zijn wij degenen die de rechtsstaat kunnen onderhouden en beschermen. Iedere bestuurder, iedere redacteur, iedere ambtenaar, iedere journalist en iedere burger draagt bij aan de manier waarop we elkaar ontmoeten en kan uiting geven aan de waarden die wij in ons land vertegenwoordigd willen zien. Uiteraard spelen ook (toekomstige) bewindslieden een fundamentele rol. Maar het heeft weinig zin om afwachtend te blijven kijken naar dubieuze plannen van politici zolang wij de ingrediënten aanleveren die zij nodig hebben om ons uit elkaar te spelen.
Source: Volkskrant columns