Tien dagen lang gaf Sally Yates leiding aan het Amerikaanse ministerie van Justitie, ze was er als interimmer neergezet in afwachting van een nieuwe minister van Justitie. Toen ontsloeg president Trump haar. De reden: Yates had haar departement opgedragen om Trumps moslimban, een presidentieel inreisverbod voor reizigers uit zeven islamitische landen, níét namens de overheid te verdedigen in de rechtszaal. Bij onrechtstatelijke en dehumaniserende quatsch moet een overheidsdienaar een streep trekken, schreef Yates in nettere bewoordingen aan de ambtelijke staf.
Ambtenaren in Nederland hoeven uiteraard nooit onrechtstatelijke en dehumaniserende quatsch uit te voeren, want dit is een fatsoenlijk land waar vermeende sociale-zekerheidsfraudeurs weliswaar tot op het bot worden vernederd, toeslagenouders worden geruïneerd, asielzoekers in het natte gras te slapen worden gelegd en gasbevingsslachtoffers gek worden gemaakt, maar dit gebeurt altijd zorgvuldig, na ampel overleg en met een scherp oog voor ‘de politieke realiteit’.
Hoe dat straks gaat, in een nieuw kabinet, met quatsch die ambtenaren moeten uitvoeren, laat zich nog niet uittekenen. Niet zolang Omtzigt nog bezig is met wraakoefeningetjes uit de vorige oorlog – rondparaderen met een zichtbare ‘geheime’ notitie onder de arm, lachen! Niet zolang niemand hardop heeft gezegd: ik kom pas praten als je Wilders met zijn haatpraat – hij heeft twéé woordvoerders ‘Islam’, niet in de ijskast maar op een blauwe zetel in het parlement – wegstuurt. En niet zolang De Telegraaf de kolommen blijft openstellen voor uitgerangeerde VVD’ers (‘prominenten’) die drammen dat hun partij met de PVV in zee moet, en voor anonieme klachten over de VVD-fractie die op gruwelijke wijze geïnfecteerd is geraakt met malle linkse ideeën over rechtsstatelijkheid.
De ambtenarij zet zich schrap. Want wat doe je als ambtenaar als je straks van minister Markuszower de opdracht krijgt te onderzoeken of asielzoekenden zonder proces naar Rwanda kunnen worden verscheept, of het mogelijk is in Ter Apel kleinere maaltijden uit te delen, of de bijstandsuitkering kan worden opgedeeld in een basisdeel en een deel dat erbij ‘verdiend’ moet worden door klusjes op te knappen, of Nederlanders met een dubbel paspoort uitgesloten kunnen worden van het stemrecht, en of het mogelijk is criminelen in ‘probleemwijken’ harder te straffen dan overtreders in nette wijken?
Ambtenaren zweren trouw aan de Grondwet en aan het publieke belang, maar ze zweren ook hondstrouw aan hun minister en daarmee aan de politieke dagkoers. Mede hierdoor kon de toeslagentragedie zo lang verborgen blijven. Sindsdien zijn de getraumatiseerde diensten in dialoogsessies en workshops op zoek naar een nieuw ethisch kompas.
Dat is geen overbodige luxe. De Raad voor het Openbaar Bestuur schreef al in 2019 dat de rechtsstaat alleen blijft functioneren in een ‘rechtsstatelijke cultuur’, als normen permanent worden uitgedragen. Schrikbeeld toen was het saneren van de rechterlijke macht in Polen, maar ook Wilders heeft geen hoge pet op van rechters. Over ambtenaren schreef de raad dat ze ‘in het politieke domein worden gezogen’, en dat ‘in de ambtelijke praktijk het rechtsstatelijke bewustzijn van ambtenaren soms tekortschiet’.
Na de toeslagenaffaire kwamen er een programma (Dialoog en Ethiek), een onderzoek door I&O Research (bijna de helft loopt in het werk tegen morele dilemma’s aan, zoals het verzoek om onrechtvaardig of ondoelmatig beleid te rechtvaardigen), de luisterwaardige podcast over ambtelijke sores Hallo Hannah (waarin een jonge ambtenaar vertelt dat ze nee had gezegd tegen de opdracht ‘bedenk hoe de opvang voor Syrische asielzoekers soberder kan’, omdat standaarden verlagen voor een specifieke groep rechtsstatelijke quatsch is – collega’s keken glazig), en het theaterstuk De vierde macht van Firma MES in het voorgeborchte van het ministerie van Onderwijs (over de minister als ‘god’ en de burger als doodeng wezen: gaat dat zien!).
Een compleet ethiekprogramma als het kalf verdronken is, schamperde iemand vóór de verkiezingen. Nu zou je ook kunnen zeggen: vooruitziende blik.
Source: Volkskrant columns